Ten artykuł dotyczy państwa w Azji. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Հայաստանի Հանրապետություն Hajastani Hanrapetutjun Republika Armenii
← od 1991
Flaga Armenii Herb Armenii
Dewiza: (orm.) Մեկ Ազգ, Մեկ Մշակույթ (transkr.) Mek Azg, Mek Mszakujt’ (Jeden Naród, Jedna Kultura)
Hymn: (orm.) Մեր Հայրենիք (transkr.) Mer Hajrenik (Nasza Ojczyzna)
Język urzędowy	ormiański
Stolica	Erywań
Ustrój polityczny	republika
Głowa państwa	prezydent Serż Sarkisjan
Szef rządu	premier Tigran Sarkisjan
Powierzchnia  • całkowita  • wody śródlądowe	138. na świecie 29 800[1] km² 1400 km² (4,7%)
Liczba ludności (2009)  • całkowita   • gęstość zaludnienia  • narodowości	133. na świecie 3.238.900 (2009 r.) 109 osób/km² Ormianie-97,89%, Ezidy-1,26%,Rosjanie-0,46%,Asyryjczycy-0,11%,Inni-1,47%
PKB (2009)  • całkowite   • na osobę	12,070 mld USD▲ 3 727 USD▲
Jednostka monetarna	dram (AMD)
Niepodległość	od ZSRR 23 sierpnia 1991
Strefa czasowa	UTC +4 - zima UTC +5 - lato
Kod ISO 3166	AM
Domena internetowa	.am
Kod samochodowy	ARM
Kod telefoniczny	+374

Armenia, Republika Armenii (Հայաստան - Hajastạn, Հայաստանի Հանրապետություն - Hajastani Hanrapetutjun) – państwo w Azji na Zakaukaziu. Armenia graniczy od północy z Gruzją, od południa z Iranem i z azerską eksklawą Nachiczewan, od wschodu z Azerbejdżanem, od zachodu z Turcją. Niepodległość uzyskała w 1991 r. w związku z rozpadem ZSRR. Armenia nie ma dostępu do morza. Stolicą Armenii jest obecnie Erywań, który jest też największym miastem w kraju. Od 1991 roku Armenia należy do Wspólnoty Niepodległych Państw.

[edytuj] Pochodzenie nazwy

 Zobacz też: Lista etymologii nazw państw.

Nazwa Armenii używana w niemal wszystkich językach pochodzi od perskiej nazwy Armanestân i Arman znalezionych w staroperskich inskrypcjach. Nazwa ta z kolei pochodzi od nazwy jednej z graniczących z Persją prowincji państwa Urartu, leżącej na terenie historycznych ormiańskich ziem, która z kolei została tak nazwana z uwagi na fakt, iż znaczną część jej populacji w owym czasie (ok. poł I tys. p.n.e.) stanowili Aramejczycy. Wg średniowiecznej europejskiej etymologii słowo Armen może odnosić się do starożytnej półlegendarnej postaci Arama, sławnego ze swych dzielnych czynów. Irańczycy używają nazwy “Armeni”.
Sami Ormianie określają się mianem Hajer (orm. Հայեր), a swój kraj - Hajastan (ormian. Հայաստան). Pochodzenie tej nazwy jest nieznane. Sufiks –stan z języka perskiego znaczy “kraj”, zatem Hajastan to kraj Hajów, czyli Ormian, jednak nie jest jasne, od czego pochodzi nazwa narodu. Popularne teorie, wywodzące się z etymologii ludowej, jakie powstały po przyjęciu chrześcijaństwa przez Ormian, nazwę tę wywodzą oni od imienia biblijnej postaci Haika, (orm. Հայք) - syna Togarmy, wnuka Gomera, prawnuka Jafeta i praprawnuka Noego), którego uważano za protoplastę narodu ormiańskiego. Wg tej ludowej etymologii to na jego cześć Ormianie nazwali się Hajami, a kraj Haik lub Hajastan. W rzeczywistości nazwa kraju pochodzi prawdopodobnie od nazwy starożytnego państwa, znanego z kronik hetyckich pod nazwą Hajasa-Azzi lub Hajasa (orm. Հայասա), leżącego na terenie historycznej Armenii. Nie wiadomo jednak, czy lud który je zamieszkiwał był przodkami Ormian, ani też od czego pochodziła ta nazwa.

[edytuj] Ustrój polityczny

 Osobny artykuł: Ustrój polityczny Armenii.

Obowiązuje konstytucja z 1995 roku przyjęta w referendum. Głową państwa jest prezydent, wybierany w wyborach powszechnych na 5 - letnią kadencję. Władza ustawodawcza należy do jednoizbowego parlamentu (Zgromadzenie Narodowe) o 4-letniej kadencji. 131 deputowanych jest wybieranych w wyborach powszechnych. Władzę wykonawczą sprawuje rząd na czele z premierem, powoływanym przez prezydenta. Ministrów z rekomendacji premiera mianuje prezydent.

[edytuj] Geografia

 Osobny artykuł: Geografia Armenii.

Imperium Tigranesa Wielkiego

Armenia zajmuje północno-wschodnią część Wyżyny Armeńskiej. Około 90% kraju leży na wysokości ponad 1000 m n.p.m., największym wzniesieniem jest wygasły wulkan Aragac (4090 m n.p.m.). Jest to obszar aktywny sejsmicznie, ostatnie silne wstrząsy miały miejsce w 1988 i 1993 r. W rowie tektonicznym na wysokości 1900 m n.p.m. znajduje się największe na Kaukazie jezioro Sewan (powierzchnia 1240 km kwadratowych, a głębokość do 83 metrów). W południowo-zachodniej części kraju rozciąga się śródgórska kotlina Araracka, osiągająca wysokość 850-1000 m n.p.m. Najdłuższa rzeka Armenii Araks w swym środkowym biegu wyznacza granicę z Turcją i Iranem. Kraj bez dostępu do morza. Na równinach i przedwzgórzach Armenii panuje klimat podzwrotnikowy suchy o cechach kontynentalnych, z krótkimi, mroźnymi zimami i gorącymi latami. Średnia temperatura stycznia wynosi -3 °C,a lipca od 24 °C do 26 °C. Roczna suma opadów waha się od 200 do 500 mm. Na wyżej położonych obszarach panuje klimat umiarkowany, a na wysokości ponad 2000 m n.p.m. - chłodny górski. Średnia roczna suma opadów przekracza tu 800 mm.

[edytuj] Historia

 Osobny artykuł: historia Armenii.

Ormianie swoje pochodzenie wywodzą od Hajka, prawnuka Noego (syn Togarma, syna Gomera, syna Jafeta), którego arka osiadła na górze Ararat (leżącej w dzisiejszej Turcji). Nazwa Armenia ma pochodzić od imienia ormiańskiego przywódcy Arama. W rzeczywistości Ormianie przywędrowali na teren Armenii już w czasach historycznych, z północy, przez Kaukaz albo przez Bałkany i Anatolię, po czym zasiedlili południowy Kaukaz i całą wschodnią połowę Azji Mniejszej. Armenia właściwa obejmuje nie tylko dzisiejszą Republikę Armenii, lecz również tereny dzisiejszej wschodniej Turcji (Wyżynę Armeńską) po górny Eufrat i wschodni kraniec gór Taurus, północną Mezopotamię (między jeziorami Urmia i Wan) oraz zachodni Azerbejdżan (ściślej - jego część leżącą w dzisiejszym Iranie).

Ararat - święta góra Ormian, symbol kraju; po prawej słynny ormiański klasztor Chor Wirap

Zamek Haghpat z XIII wieku.

Kościół w Eczmiadzynie.

Świątynia w mieście Garni.

Między XI a VII w. p.n.e. na terenach współczesnej Armenii istniało potężne królestwo Urartu, które zostało rozbite przez Scytów. W roku 782 p.n.e. wzniesione zostało miasto Erywań. W VI w. p.n.e. Armenię zajęli Persowie, a w 331 p.n.e. Aleksander Wielki. Armenia pozostawała pod władzą państw diadochów aż do 190 p.n.e. W I w. p.n.e. za panowania króla Tigranesa II z dynastii Artaksydów Armenia stała się najpotężniejszym państwem Azji Mniejszej, sięgającym od Morza Kaspijskiego do Śródziemnego i od Mezopotamii po Kaukaz. Po śmierci Tigranesa III Armenia utraciła mocarstwowy status, odgrywała jednak istotną rolę w rywalizacji między Rzymem a Partami.

Dzięki działalności św. Grzegorza Oświeciciela już w 301 (12 lat przed tym, gdy Konstantyn I Wielki zniósł prześladowania chrześcijan w Rzymie^[2]) król Armenii Tiridates III ustanowił chrześcijaństwo religią państwową, co czyni Armenię najstarszym chrześcijańskim państwem świata^[3]. W 406 ormiański mnich Mesrop Masztoc stworzył od podstaw alfabet ormiański, co przyczyniło się do bujnego rozwoju kultury. Po upadku królestwa armeńskiego w 428 zachodnia część Armenii znalazła się pod panowaniem Bizancjum, a wschodnia - Persji. Perski ucisk narodowy i religijny (próba narzucenia mazdaizmu) doprowadził do wybuchu w 451 powstania w obronie wiary i narodowości, które choć militarnie zakończyło się klęską (Bitwa pod Awarajr z 26 maja 451 roku), stłumione przez znacznie liczniejszych Persów, to jednak zmusiło ich do nadania Armenii szerokiej autonomii.

Z powodu wojny z Persami Kościół Ormiański nie mógł uczestniczyć w soborze chalcedońskim w 451. Wskutek przekłamań i różnic językowych a także machinacji politycznych Bizancjum Ormianie odrzucili w 554 na synodzie w Dwinie postanowienia tego soboru potępiające monofizytyzm, tym samym odłączając się od Kościoła Powszechnego. W VII w. Armenia została podbita przez Arabów i pozostawała pod ich panowaniem aż do 884. Od 885 do 1045 istniało kolejne niepodległe ormiańskie królestwo Ani, podbite przez Bizancjum. W 1071 Armenia została podbita przez Turków.

Mapa ukazuje lokalizację Armenii Małej

W Cylicji na wybrzeżu Morza Śródziemnego powstało wówczas w 1080 stworzone przez uchodźców Królestwo Małej Armenii, sprzymierzone z krzyżowcami aż do czasu swego upadku w 1375. Aż do XIX w. praktycznie cała Armenia znalazła się pod panowaniem muzułmańskich Turków osmańskich, jednak Ormianie zdołali zachować swą religijną i narodową tożsamość, zaś ormiańscy uchodźcy wnieśli istotny wkład do kultury europejskiej. Ormianie systematycznie emigrowali z terenów zajętych przez Turków i Persów, w wyniku czego przeważająca większość Ormian mieszka dziś poza właściwą Armenią - w diasporze rozsianej po całym świecie.

W kolejnych wojnach w latach 1813 i 1828 Imperium Rosyjskie zdobyło na Imperium Osmańskim i Persji wschodnią Armenię, co znacznie poprawiło sytuację Ormian. W latach 1895 i 1915 władze tureckie przeprowadziły na ziemiach zachodniej Armenii dwie fale czystek etnicznych (ludobójstwa) znane dziś pod nazwą rzezi Ormian. W ich toku wymordowano 1-1,5 mln Ormian^[4]. Po rewolucji październikowej w Rosji na Armenię z zachodu i wschodu napadli Turcy. Po ich przegranej w I wojnie światowej, w 1918 proklamowano utworzenie Demokratycznej Republiki Armenii. W 1920 roku Turcja zajęła większość jej terytorium, bolszewicy wcielili pozostałą część do Związku Radzieckiego, zaś ormiańska elita padła ofiarą stalinowskich czystek. Utworzono wówczas Armeńską SRR, która 12 marca 1922 weszła w skład Zakaukaskiej Republiki Radzieckiej i pozostała w niej do 5 grudnia 1936.

Flaga Armeńskiej SRR.

Herb Armeńskiej SRR.

Radziecki plakat promocyjny z 1937 roku, obiecujący Ormianom lepszą przyszłość.

Protest Ormian na placu Teatralnym w Erywaniu w lecie 1988

Po II wojnie światowej nastąpił wzrost gospodarczy i Armenia stała się najbogatszą spośród republik ZSRR. W latach 1975-1986 na emigracji działała organizacja terrorystyczna ASALA, stworzona przez diasporę ormiańską. Celem jej było wzięcie odwetu na Turcji za dokonaną rzeź Ormian z czasów I wojny światowej. Za rządów Gorbaczowa odżył spór z Azerbejdżańską SRR o Górski Karabach (”Arcach”) - zamieszkany głównie przez Ormian obwód autonomiczny leżący na terenie Azerbejdżanu. Wskutek tego Turcja i Azerbejdżan nałożyły na Armenię blokadę gospodarczą. Sytuację gospodarczą dodatkowo pogorszyło w 1988 silne trzęsienie ziemi, które zniszczyło miasto Giumri oraz zmusiło władze do zamknięcia elektrowni atomowej Mecamor. W lipcu 1990 Armenia ogłosiła swą niepodległość, potwierdzoną w referendum 21 września 1991. Wkrótce potem zmuszona była stoczyć wojnę z Azerbejdżanem w obronie ormiańskiej ludności Górskiego Karabachu, tymczasowo zakończoną korzystnym dla niej zawieszeniem broni w 1994.

W 1998 r. przywódca Ormian z Górskiego Karabachu, Robert Koczarian, został wybrany na prezydenta Armenii. Wybory parlamentarne w 1999 wygrał opozycyjny wobec prezydenta blok „Jedność”. Po zabójstwie Wazgena Sarkisjana premierem został Aram Sarkisjan. W 2000 zastąpił go Andranik Markarian.
W 2001 Armenia stała się pełnoprawnym członkiem Rady Europy. W 2005 w wyniku referendum przyjęto nowelizację konstytucji, zmieniającą ustrój Armenii z republiki prezydenckiej na republikę parlamentarną.

[edytuj] Gospodarka

Armenia jest krajem przemysłowo-rolniczym. Posiada istotne złoża miedzi, molibdenu oraz polimetalicznych rud, kamienia budowlanego, wód mineralnych, metali szlachetnych, kamieni półszlachetnych. Struktura PKB na 2007 rok: - usługi - 46,4% - przemysł - 35% - rolnictwo - 18,4%.

Około 75% PKB jest wytwarzane w sektorze prywatnym. Po rozpadzie ZSRR Armenia osiągnęła sukcesy w realizacji wielu reform gospodarczych, włączając prywatyzację, reformę cenową, a także w zakresie rozważnej polityki fiskalnej. Konflikt o Górski Karabach stał się przyczyną poważnego spadku gospodarczego na początku lat 90. XX wieku. Jednak w 1994 roku rząd Armenii zaczął rozwijać program liberalizacji gospodarki, co pozwoliło na osiągnięcie rozwoju gospodarczego. Do roku 2008 przez blisko dekadę Armenia notowała dwucyfrowy wzrost PKB (od 10 do 18% rocznie).

Przemysł: Rozwinięta jest produkcja syntetycznego kauczuku przez ormiańskie firmy w Armenii oraz Chinach. Dużą wagę w przemyśle Armenii mają również: przemysł odzieżowy, spożywczy, chemiczny, produkcja materiałów budowlanych (głównie eksport do Gruzji i Rosji) oraz produkcja maszyn.

Rolnictwo: Armenia ma mało ziemi pod uprawę. Do uprawy głównie są wykorzystywane doliny rzeki Araks oraz doliny Ararackiej. Główne produkty rolnictwa to: bawełna, winogrona, oliwy, warzywa. W górnych rejonach przeważa produkcja mięsa i mleka.

Usługi: Szybko rozwijający się oraz największy dział gospodarki. Duża uwaga państwa oraz inwestorów jest skupiona na rozwijaniu sektora IT, bankowości i sektora finansowego (rynku akcji, walut).

Sektor energetyczny: Armenia posiada elektrownię atomową,która wytwarza około 40% ogólnej produkcji energii elektrycznej tego kraju. Także duża liczba hydro elektrowni oraz budowanych aktywnie elektrowni gazowych pozwala Armenii na duże eksport energii do Gruzji oraz Iranu, są prowadzone aktywne negocjacje w sprawie dostaw energii elektrycznej do Turcji.

Eksport: Armenia jest członkiem WTO (od 2003 r.) oraz korzysta z programu UE, dzięki której eksport z Armenii do krajów unijnych nie jest obciążany cłem, lub cło jest niskie. 45% eksportu Armenii to wyroby jubilerskie. Dużą wagę mają również eksport energii elektrycznej, ekskluzywnych wyrobów tytoniowych oraz alkoholowych, a oprócz tego eksport produkcji rolniczej i, w małym stopniu, produkcji maszynowej.

Import: ropa naftowa, gaz ziemny, mięso, meble, leki, nowoczesne maszyny i komputery, tekstylia.

Turystyka: Jest to dział usług, który szybko się rozwija. Rok 2002 - ok. 162 000 odwiedzających; rok 2009 - ok. 550 000 odwiedzających.

W 2005 roku w Armenii było 3700 pokoi hotelowych, mogących pomieścić 7000 gości.

Z roku na rok ich rośnie liczba hoteli - coraz więcej jest 3-gwiazdkowych, wprowadza się program bed & breakfast, dzięki czemu turystyka w Armenii będzie znacznie tańsza.

[edytuj] Społeczeństwo

Armenię zamieszkują 3 mln ludzi: 97,89% Ormian; 1,26% Jazydów; 0,46% Rosjan; 0,11% Asyryjczyków. 95% obywateli deklaruje przynależność do Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego (ogólnie chrześcijanie stanowią 99% społeczeństwa, w tym członkowie innych Kościołów ormiańskich). W wyniku wojny opuściło Armenię około 200 tys. Azerów, przybyło zaś 260 tys. ormiańskich uchodźców z Azerbejdżanu. Z powodów historycznych większość Ormian mieszka poza granicami kraju, na Bliskim Wschodzie, w Rosji, Europie Zachodniej i Ameryce, zaś z powodu złej sytuacji gospodarczej nadal trwa silna emigracja. W latach 1991-2001 wyjechało z Armenii ok. 800 tys. Ormian.

[edytuj] Religijność

• Apostolski Kościół Ormiański - 91,45%
• katolicyzm - 4,55%
• protestantyzm - 1,88%, głównie zielonoświątkowcy
• islam - 1,2%
• Świadkowie Jehowy - 0,54%
• prawosławie - 0,34%
• bahaizm - 0,04%

^[5]

[edytuj] Podział administracyjny

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Armenii.

Kraj podzielony jest na 10 prowincji (marzer, orm. մարզեր, l.poj. - marz, orm. մարզ) i jedno miasto wydzielone:

1. Aragacotn
2. Ararat
3. Armawir
4. Gegharkunik
5. Kotajk
6. Lori
7. Szirak
8. Sjunik
9. Tawusz
10. Wajoc Dzor
11. Erywań (stolica)

p • d • e Podział administracyjny Armenii Prowincje Erywań • Aragacotn • Ararat • Armawir • Gegharkunik • Kotajk • Lori • Szirak • Sjunik • Tawusz • Wajoc Dzor

[edytuj] Zobacz też

• Ormianie
• Ormianie w Polsce
• Rzeź Ormian
• Apostolski Kościół Ormiański
• Kościół katolicki obrządku ormiańskiego
• Ormiański Kościół Ewangelicki
• Język ormiański

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz zbiór multimediów na Wikimedia Commons:
Armenia

• (ang.) Oficjalna strona rządowa
• Wszystko o Armenii. - zdjęcia Erewania i Araratu, informacje typu encyklopedycznego
• Ormiańska strona. - Na stronie alfabet, czcionki ormiańskie, Polonia, pogoda, mapa, o ludobójstwie, czat, randki, radio, gry, … it.p.
• Ambasada. Armenia. pl - Ambasady i Przedstawicielstwa Dyplomatyczne Armenii
• Ararat.org.pl - Fundacja Ararat - Արարատ Հիմնադրամ
• Armenica.org: Historia Armenii
• Ormiańskie Towarzystwo Kulturalne i inne w domenie armenia.pl
• Holocaust Ormian Aorta Magazine
• Zdjęcia z 31 miejscowości Armenii

Przypisy

p • d • e Państwa Azji Afganistan • Armenia • Arabia Saudyjska • Azerbejdżan • Bahrajn • Bangladesz • Bhutan • Birma • Brunei • Chiny • Cypr • Filipiny • Gruzja • Indie • Indonezja • Irak • Iran • Izrael • Japonia • Jemen • Jordania • Kambodża • Katar • Kazachstan • Kirgistan • Korea Południowa • Korea Północna • Kuwejt • Laos • Liban • Malediwy • Malezja • Mongolia • Nepal • Oman • Pakistan • Rosja • Singapur • Sri Lanka • Syria • Tadżykistan • Tajlandia • Timor Wschodni • Turcja • Turkmenistan • Uzbekistan • Wietnam • Zjednoczone Emiraty Arabskie Terytoria zależne Akrotiri • Dhekelia Państwa nieuznawane na arenie międzynarodowej Abchazja[1] • Cypr Północny[2] • Górski Karabach • Osetia Południowa[3] • Palestyna[4] • Tajwan[5] ↑ obecnie uznawana przez 4 państwa ↑ obecnie uznawany przez 1 państwo ↑ obecnie uznawana przez 4 państwa ↑ Obecnie jest to państwo in statu nascendi; działające na jej obszarze Palestyńskie Władze Narodowe zostały powołane w 1994 w wyniku porozumień z Oslo jako tymczasowa struktura administracyjna zarządzająca obszarem Strefy Gazy i częścią Zachodniego Brzegu do czasu uzyskania niepodległości przez Palestynę, kiedy to staną się organami nowego państwa ↑ obecnie uznawany przez 23 państwa

Członkostwo w organizacjach międzynarodowych p • d • e Wspólnota Niepodległych Państw (WNP) Armenia • Azerbejdżan • Białoruś • Kazachstan • Kirgistan • Mołdawia • Rosja • Tadżykistan • Turkmenistan1 • Ukraina2 • Uzbekistan 1 Turkmenistan jest członkiem stowarzyszonym od 26 sierpnia 2005 roku. 2 Ukraina dotychczas nie ratyfikowała Statutu WNP. p • d • e Organizacja Współpracy Gospodarczej Państw Morza Czarnego Kraje członkowskie Albania • Armenia • Azerbejdżan • Bułgaria • Grecja • Gruzja • Mołdawia • Rosja • Rumunia • Serbia • Turcja • Ukraina Kraje kandydujące Cypr • Czarnogóra Obserwatorzy Austria • Białoruś • Chorwacja • Czechy • Egipt • Francja • Izrael • Niemcy • Polska • Słowacja • Tunezja • USA • Włochy p • d • e Rada Europy Państwa członkowskie Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Belgia • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czarnogóra • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Gruzja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Islandia • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Szwajcaria • Szwecja • Turcja • Ukraina • Węgry • Wielka Brytania • Włochy Kandydaci Białoruś Obserwatorzy Izrael • Japonia • Kanada • Meksyk • Stany Zjednoczone • Stolica Apostolska p • d • e Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) Albania • Andora • Armenia • Austria • Azerbejdżan • Białoruś • Belgia • Bośnia i Hercegowina • Bułgaria • Chorwacja • Cypr • Czechy • Czarnogóra • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Gruzja • Grecja • Holandia • Hiszpania • Irlandia • Islandia • Kanada • Kazachstan • Kirgistan • Liechtenstein • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Macedonia • Malta • Mołdawia • Monako • Niemcy • Norwegia • Polska • Portugalia • Rosja • Rumunia • San Marino • Serbia • Słowacja • Słowenia • Stany Zjednoczone • Szwajcaria • Szwecja • Tadżykistan • Turcja • Turkmenistan • Ukraina • Uzbekistan • Węgry • Wielka Brytania • Włochy p • d • e Światowa Organizacja Handlu (WTO) Albania • Angola • Antigua i Barbuda • Arabia Saudyjska • Argentyna • Armenia • Australia • Bahrajn • Bangladesz • Barbados • Belize • Benin • Birma • Boliwia • Botswana • Brazylia • Brunei • Burkina Faso • Burundi • Chile • Chiny • Republika Chińska • Chorwacja • Czad • Demokratyczna Republika Konga • Dominika • Dominikana • Dżibuti • Egipt • Ekwador • Fidżi • Filipiny • Gabon • Gambia • Ghana • Grenada • Gruzja • Gujana • Gwatemala • Gwinea • Gwinea Bissau • Haiti • Honduras • Hongkong • Indie • Indonezja • Islandia • Izrael • Jamajka • Japonia • Jordania • Kambodża • Kamerun • Kanada • Katar • Kenia • Kirgistan • Kolumbia • Kongo • Korea Południowa • Kostaryka • Kuba • Kuwejt • Lesotho • Liechtenstein • Macedonia • Madagaskar • Makau • Malawi • Malediwy • Malezja • Mali • Maroko • Mauretania • Mauritius • Meksyk • Mołdawia • Mongolia • Mozambik • Namibia • Nepal • Niger • Nigeria • Nikaragua • Norwegia • Nowa Zelandia • Oman • Pakistan • Panama • Papua-Nowa Gwinea • Paragwaj • Peru • Republika Południowej Afryki • Republika Środkowoafrykańska • Republika Zielonego Przylądka • Rwanda • Saint Kitts i Nevis • Saint Lucia • Saint Vincent i Grenadyny • Salwador • Senegal • Sierra Leone • Singapur • Sri Lanka • Stany Zjednoczone • Suazi • Surinam • Szwajcaria • Tanzania • Tajlandia • Togo • Tonga • Trynidad i Tobago • Tunezja • Turcja • Uganda • Ukraina • Urugwaj • Wenezuela • Wietnam • Wybrzeże Kości Słoniowej • Wyspy Salomona • Zambia • Zimbabwe • Zjednoczone Emiraty Arabskie • Unia Europejska, w tym poszczególne kraje członkowskie: Austria • Belgia • Bułgaria • Cypr • Czechy • Dania • Estonia • Finlandia • Francja • Grecja • Hiszpania • Holandia • Irlandia • Litwa • Luksemburg • Łotwa • Malta • Niemcy • Polska • Portugalia • Rumunia • Słowacja • Słowenia • Szwecja • Węgry • Wielka Brytania • Włochy